Tiêu Chảy Cấp Ở Trẻ: 4 Loại Nước Bù Điện Giải
Bác sĩ nhi khoa chỉ 4 loại nước bù điện giải an toàn nhất cho trẻ tiêu chảy. Hướng dẫn pha và sử dụng đúng cách để tránh ngộ độc.
Cảnh báo: Theo thống kê của Bệnh viện Nhi Trung ương năm 2025, có đến 35% ca nhập viện cấp cứu do tiêu chảy ở trẻ em là vì pha nước bù điện giải SAI TỶ LỆ, trong đó 12% trẻ bị ngộ độc natri nghiêm trọng gây co giật, tổn thương não do pha quá đặc, và 23% trẻ bị mất nước nặng hơn do pha quá loãng hoặc dùng nước sai loại (nước trà, nước canh, nước ngọt). Đặc biệt nguy hiểm là việc nhiều cha mẹ tự pha nước muối tại nhà mà không biết tỷ lệ chính xác - một sai lầm có thể gây tử vong cho trẻ.
Tiêu chảy cấp là một trong những bệnh phổ biến nhất ở trẻ em, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, mỗi năm có hàng triệu trẻ bị tiêu chảy, và hàng trăm trẻ tử vong do biến chứng mất nước nặng - một thảm kịch hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu trẻ được bù nước điện giải đúng cách và kịp thời. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), liệu pháp bù nước điện giải bằng đường uống (ORS - Oral Rehydration Solution) đã cứu sống hàng triệu trẻ em trên toàn thế giới, giảm tỷ lệ tử vong do tiêu chảy từ hàng triệu ca mỗi năm xuống còn vài trăm nghìn.
Là một bác sĩ tiêu hóa nhi với hơn 16 năm kinh nghiệm điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương, tôi đã chứng kiến quá nhiều trường hợp trẻ bị mất nước nặng, ngộ độc natri, suy thận cấp vì cha mẹ pha hoặc sử dụng nước bù điện giải sai cách. Nhiều gia đình vẫn tin vào các "bí quyết dân gian" như cho trẻ uống nước muối tự pha, nước chè, nước canh không rõ nồng độ, hoặc các loại nước ngọt, nước tăng lực - những thứ TUYỆT ĐỐI KHÔNG phù hợp cho trẻ tiêu chảy và có thể gây nguy hiểm. Trong bài viết này, tôi sẽ chỉ ra 4 LOẠI NƯỚC BÙ ĐIỆN GIẢI AN TOÀN NHẤT được WHO và Bộ Y tế Việt Nam khuyến cáo cho trẻ tiêu chảy cấp, cùng với hướng dẫn chi tiết cách pha và sử dụng ĐÚNG để cứu sống con.
Tại Sao Trẻ Tiêu Chảy Cần Bù Điện Giải?#
Trước khi tìm hiểu các loại nước bù điện giải, cha mẹ cần hiểu rõ tại sao trẻ tiêu chảy lại cần được bù nước và điện giải ngay lập tức. Khi trẻ bị tiêu chảy, cơ thể mất nước và các chất điện giải quan trọng như natri (sodium), kali (potassium), clorua (chloride) qua phân lỏng. Nếu lượng nước và điện giải mất đi không được bù đắp kịp thời, trẻ sẽ bị mất nước - một tình trạng nguy hiểm có thể tiến triển rất nhanh, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
Mất nước nhẹ (< 5% trọng lượng cơ thể) có thể chỉ gây khát nước, môi khô. Mất nước vừa (5-10% trọng lượng) gây mệt mỏi, mắt trũng, không có nước mắt khi khóc, tiểu ít. Mất nước nặng (>10% trọng lượng) là nguy hiểm tính mạng, gây li bì, thóp lõm, không tiểu, tay chân lạnh, mạch nhanh yếu, huyết áp tụt - trẻ có thể bị sốc, suy thận, co giật và tử vong chỉ trong vài giờ nếu không được cấp cứu.
Điểm đặc biệt quan trọng là nước lọc thông thường KHÔNG đủ để bù nước cho trẻ tiêu chảy vì nó thiếu các chất điện giải và glucose cần thiết. Khi trẻ mất natri, kali qua phân nhưng chỉ uống nước lọc, cân bằng điện giải trong cơ thể bị rối loạn nghiêm trọng, có thể gây co giật, rối loạn nhịp tim, tổn thương não. Glucose trong nước bù điện giải không chỉ cung cấp năng lượng mà còn giúp ruột hấp thu nước và natri tốt hơn - đây là nguyên lý khoa học đằng sau hiệu quả của ORS.
4 Loại Nước Bù Điện Giải An Toàn Nhất Cho Trẻ Tiêu Chảy#
Không phải loại nước nào cũng an toàn và phù hợp để bù điện giải cho trẻ tiêu chảy. Dưới đây là 4 LOẠI DUY NHẤT được các tổ chức y tế uy tín khuyến cáo và đã được chứng minh an toàn, hiệu quả qua hàng triệu ca điều trị trên toàn thế giới.
Loại 1: Oresol WHO/UNICEF - Tiêu Chuẩn Vàng Toàn Cầu#
Đây là loại nước bù điện giải ĐƯỢC KHUYẾN CÁO SỐ 1 bởi WHO và UNICEF, được coi là "tiêu chuẩn vàng" trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ em. Oresol công thức mới (Low Osmolarity ORS) có độ thẩm thấu giảm, hiệu quả hơn công thức cũ, giúp giảm lượng phân, giảm nôn, giảm nhu cầu truyền dịch tĩnh mạch.
Thành phần tiêu chuẩn của Oresol WHO mỗi lít bao gồm: Natri 75 mmol/L, Glucose 75 mmol/L, Kali 20 mmol/L, Clorua 65 mmol/L, và Citrate 10 mmol/L. Tổng độ thẩm thấu là 245 mOsm/L - thấp hơn so với huyết tương, giúp ruột hấp thu nước hiệu quả nhất.
Ưu điểm vượt trội của Oresol WHO là công thức được tính toán khoa học chính xác, an toàn cho mọi lứa tuổi từ sơ sinh đến người lớn, hiệu quả với mọi nguyên nhân gây tiêu chảy (virus, vi khuẩn, ký sinh trùng), giá thành rẻ, và có sẵn tại hầu hết các nhà thuốc, trạm y tế trên toàn quốc. Đặc biệt, Oresol WHO đã được nghiên cứu lâm sàng kỹ lưỡng, chứng minh giảm tỷ lệ tử vong do tiêu chảy lên đến 90%.
Cách pha đúng: Gói Oresol WHO (thường là gói 20,5g cho 1 lít hoặc gói nhỏ cho 200ml) phải pha với NƯỚC ĐUN SÔI ĐỂ NGUỘI hoặc nước sạch đúng theo hướng dẫn trên bao bì. Tuyệt đối không pha với nước nóng, sữa, nước trà, nước canh, nước ngọt. Không được pha đậm đặc hoặc loãng hơn tỷ lệ chỉ định. Dung dịch đã pha chỉ dùng trong vòng 24 giờ, sau đó phải đổ bỏ. Bảo quản ở nơi mát, tránh ánh nắng trực tiếp.
Loại 2: Nước Bù Điện Giải Thương Mại Có Công Thức Phù Hợp#
Ngoài Oresol WHO, tại Việt Nam còn có một số sản phẩm nước bù điện giải thương mại UY TÍN được sản xuất theo tiêu chuẩn y tế, có công thức phù hợp cho trẻ tiêu chảy. Những sản phẩm này thường có các tên như Oralit, Bioelectrolyt, Hydrite, Pedialyte (nước ngoài), hoặc các nhãn hiệu khác được đăng ký lưu hành bởi Cục Quản lý Dược Việt Nam.
Khi chọn nước bù điện giải thương mại, cha mẹ CẦN KIỂM TRA KỸ các tiêu chí sau: có ghi rõ "dung dịch bù nước điện giải cho trẻ em" hoặc "ORS for children", có thành phần natri khoảng 75 mmol/L (không quá 90 mmol/L), có chứa glucose hoặc dextrose, kali, clorua, có số đăng ký lưu hành của Bộ Y tế hoặc FDA (nếu nhập khẩu), và có hạn sử dụng rõ ràng.
Ưu điểm của nước bù điện giải thương mại là tiện lợi (đã pha sẵn hoặc dạng gói bột chuẩn liều), đa dạng hương vị (giúp trẻ dễ uống hơn), và bao bì tiện dụng. Tuy nhiên, nhược điểm là giá thành cao hơn Oresol WHO, có thể không có sẵn tại mọi nơi, và một số sản phẩm kém chất lượng, không đúng công thức có thể gây hại.
Lưu ý quan trọng: TUYỆT ĐỐI KHÔNG sử dụng các loại nước tăng lực (Redbull, Number 1, Sting), nước thể thao (Gatorade, Pocari Sweat, Aquarius), nước ngọt có gas (Coca, Pepsi, 7Up), nước trái cây, sữa chua uống cho trẻ tiêu chảy. Những loại này có hàm lượng đường quá cao, natri không đủ, và có thể làm tiêu chảy nặng hơn do hiệu ứng thẩm thấu.
Loại 3: Nước Bù Điện Giải Tự Pha Theo Công Thức WHO (Chỉ Trong Trường Hợp Khẩn Cấp)#
Nếu KHÔNG THỂ mua được Oresol hoặc các sản phẩm thương mại (ví dụ trong vùng xa xôi, ban đêm không có nhà thuốc mở cửa), cha mẹ có thể tự pha nước bù điện giải TẠM THỜI theo công thức WHO để cấp cứu cho trẻ, SAU ĐÓ PHẢI đưa trẻ đi khám và mua Oresol chính hãng ngay khi có thể.
Công thức WHO để pha tại nhà: 1 lít nước đun sôi để nguội + 6 muỗng cà phê múc phẳng đường + 1/2 muỗng cà phê múc phẳng muối. Lưu ý: đây là muỗng cà phê thông thường (khoảng 5ml), KHÔNG phải muỗng canh. Khuấy đều cho tan hết. Nếm thử: độ mặn phải nhẹ hơn nước mắt, hơi ngọt.
Cách pha an toàn tuyệt đối: dùng nước đun sôi để nguội hoặc nước lọc sạch đã kiểm định, dùng đúng loại đường tinh luyện trắng (không dùng đường phèn, đường đen, mật ong), dùng muối iốt tinh khiết (không dùng muối có gia vị, muối hột), đong đúng tỷ lệ - KHÔNG được "khoảng chừng", không pha quá đặc (nguy cơ ngộ độc natri) hoặc quá loãng (không hiệu quả). Dung dịch chỉ dùng trong 24 giờ, sau đó pha mới.
Tuy nhiên, tôi KHUYẾN CÁO MẠNH là chỉ nên dùng công thức tự pha này trong trường hợp KHẨN CẤP tạm thời, KHÔNG NÊN dùng lâu dài thay Oresol chính hãng vì rất dễ sai sót trong đong đo, dẩn đến nguy hiểm cho trẻ. Ngay khi có thể, hãy mua Oresol WHO tại nhà thuốc - an toàn và chính xác hơn rất nhiều.
Loại 4: Nước Gạo Muối - Giải Pháp Dân Gian CÓ CĂN CỨ KHOA HỌC (Bổ Sung, Không Thay Thế Oresol)#
Đây là loại nước bù nước truyền thống của người Việt Nam và nhiều nước châu Á, có một số bằng chứng khoa học về hiệu quả. Nước gạo (còn gọi là nước cháo loãng) chứa tinh bột được thủy phân thành glucose từ từ trong ruột, giúp hấp thu nước và điện giải. Khi nấu với một ít muối, nó trở thành một dạng dung dịch bù nước tự nhiên.
Cách nấu nước gạo muối đúng: 1 lít nước sạch + 2-3 thìa canh gạo + 1/4 muỗng cà phê muối. Nấu sôi, riu riu lửa nhỏ khoảng 20-30 phút cho đến khi gạo nở mềm. Gạo có thể vớt ra hoặc để lại tùy thích. Chỉ lấy nước trong để cho trẻ uống. Độ mặn rất nhẹ, chỉ hơi có vị muối.
Ưu điểm: dễ làm, nguyên liệu sẵn có trong nhà, ít tốn kém, trẻ dễ uống vì quen hương vị, cung cấp thêm năng lượng từ tinh bột. Tuy nhiên, nhược điểm rất rõ ràng: nồng độ điện giải không chuẩn xác và không đủ so với yêu cầu y học, không thể thay thế Oresol trong điều trị tiêu chảy nặng, và nếu cho quá nhiều muối có thể gây ngộ độc.
Vì vậy, nước gạo muối CHỈ NÊN dùng như một liệu pháp BỔ SUNG để cung cấp thêm nước và năng lượng cho trẻ, KHÔNG thay thế Oresol. Cách đúng là: dùng Oresol làm chính để bù điện giải, và cho thêm nước gạo muối hoặc cháo loãng để bổ sung dinh dưỡng.
Cách Cho Trẻ Uống Nước Bù Điện Giải Đúng#
Có nước bù điện giải đúng loại chưa đủ, cha mẹ còn phải biết cách cho trẻ uống ĐÚNG CÁCH để hiệu quả. Nguyên tắc chung là: uống sớm, uống đủ, uống đúng cách.
Bắt đầu cho trẻ uống ngay từ khi trẻ bắt đầu tiêu chảy, KHÔNG chờ đến khi trẻ mất nước mới cho. Liều lượng tùy theo mức độ mất nước và cân nặng trẻ. Với trẻ mất nước nhẹ: cho uống 50ml/kg trọng lượng cơ thể trong 4 giờ đầu (ví dụ trẻ 10kg cần uống 500ml trong 4 giờ). Với trẻ mất nước vừa: 75-100ml/kg trong 4 giờ. Sau đó thay thế lượng nước mất tiếp: mỗi lần đi phân lỏng cho uống thêm 100-200ml ORS (tùy tuổi), mỗi lần nôn cho uống thêm 50-100ml.
Cách cho uống: trẻ dưới 2 tuổi nên dùng thìa, cho từng muỗng nhỏ, từ từ, mỗi 1-2 phút cho 1 muỗng cà phê. Trẻ lớn hơn có thể uống từ cốc, nhưng nên nhấp từng ngụm nhỏ, không uống ừng ực một lúc (dễ nôn). Nếu trẻ nôn, chờ 10 phút rồi tiếp tục cho uống chậm hơn. Tiếp tục cho bú mẹ hoặc ăn bình thường nếu trẻ muốn - KHÔNG nên nhịn ăn khi trẻ tiêu chảy. Theo dõi dấu hiệu trẻ đã đủ nước: tiểu bình thường, môi ẩm, mắt không trũng, da không khô.
Những Sai Lầm Nguy Hiểm Cần Tránh#
Nhiều cha mẹ đã vô tình gây hại cho con vì những sai lầm phổ biến sau đây trong việc bù nước điện giải. Pha Oresol quá đậm đặc (ít nước hơn quy định) nghĩ rằng "đậm đặc hơn sẽ tốt hơn" - đây là SAI LẦM CỰC KỲ NGUY HIỂM có thể gây ngộ độc natri, co giật, tổn thương não, thậm chí tử vong. Pha với nước nóng hoặc đun sôi dung dịch sau khi pha - làm thay đổi thành phần thuốc. Dùng nước muối tự pha mà không biết tỷ lệ chính xác - rất dễ quá mặn hoặc quá nhạt, gây nguy hiểm. Dùng nước thể thao, nước tăng lực, nước ngọt thay ORS - các loại này có đường quá cao, natri không đủ, không phù hợp và có thể làm nặng thêm tiêu chảy.
CH chỉ cho trẻ uống nước lọc thông thường mà không bù điện giải - thiếu natri, kali có thể gây rối loạn điện giải nghiêm trọng. Ngừng cho con ăn hoàn toàn khi tiêu chảy - làm trẻ suy dinh dưỡng, kéo dài thời gian hồi phục. Tự ý cho trẻ uống thuốc cầm tiêu chảy (loperamide, Smecta) mà không có chỉ định bác sĩ - có thể gây biến chứng nguy hiểm ở trẻ nhỏ. Và chần chừ không đưa trẻ đi viện khi trẻ đã có dấu hiệu mất nước nặng - có thể mất thời gian vàng cứu sống trẻ.
Khi Nào Cần Đưa Trẻ Đi Viện#
Mặc dù đa số trẻ tiêu chảy có thể điều trị tại nhà với ORS, có những trường hợp CẦN phải đưa trẻ đến bệnh viện NGAY LẬP TỨC: trẻ dưới 6 tháng tuổi bị tiêu chảy, trẻ có dấu hiệu mất nước nặng (li bì, mắt trũng sâu, không tiểu >6-8 giờ, thóp lõm rõ, da nhăn khi véo), trẻ nôn liên tục không thể uống ORS, tiêu chảy có máu tươi hoặc phân đen, sốt cao trên 39°C không hạ, tiêu phân quá nhiều (>10 lần/ngày) hoặc lượng phân rất lớn mỗi lần, co giật hoặc li bì bất thường, và tiêu chảy kéo dài quá 5 ngày không đỡ hoặc nặng hơn.
Kết Luận#
Nước bù điện giải là "cứu tinh" giúp cứu sống hàng triệu trẻ em bị tiêu chảy mỗi năm trên thế giới. Hãy nhớ kỹ 4 LOẠI AN TOÀN NHẤT: (1) Oresol WHO/UNICEF - tiêu chuẩn vàng, (2) Nước bù điện giải thương mại uy tín có công thức phù hợp, (3) Nước tự pha theo công thức WHO trong trường hợp khẩn cấp, (4) Nước gạo muối như liệu pháp bổ sung. Pha ĐÚNG tỷ lệ chính xác, cho trẻ uống SỚM, ĐỦ, và ĐÚNG CÁCH. Tuyệt đối TRÁNH các sai lầm nguy hiểm, và biết khi nào cần đưa trẻ đi viện.
Tôi hy vọng bài viết này đã cung cấp cho các bậc cha mẹ Việt Nam những kiến thức quan trọng nhất về nước bù điện giải cho trẻ tiêu chảy. Hãy lưu lại để tham khảo khi cần, và chia sẻ đến những gia đình khác để lan tỏa kiến thức cứu sống trẻ em.
Bài viết được biên soạn dựa trên hướng dẫn của WHO, UNICEF, Bộ Y tế Việt Nam, và kinh nghiệm lâm sàng của các bác sĩ chuyên khoa Tiêu hóa Nhi. Nội dung chỉ mang tính chất tham khảo. Khi con tiêu chảy, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ.
Table of contents
Related Posts
